نقش سجده در بازسازی معنوی انسان
نقش سجده در بازسازی معنوی انسان
مقدمه:
در سرزمین وجود انسان دستاندازها و ناهمواریهای زیادی وجود دارد كه همواره باید برای هموار كردن آن همت نمود.
آنچه از روح عبادت به دست میآید و فلسفه اصلی عبادت را تشكیل میدهد مبارزه با همین دستاندازها است. دستاندازهای مانند حسد، كبر، دروغ، حرص و طمع، بیمسؤولیتی، بیتعهدی، شهوتپرستی، مقامپرستی، زرپرستی، و ... چیزی نیست كه بتوان به سادگی با آن دست و پنجه نرم كرد و یا از كنار آن به راحتی گذر نمود و از آن گذشت كرد.
اگر به طور دقیق و عمیق، آن هم با مدد جستن از ذات اَقدَسِ اِله، با آن به مبارزه پرداخته نشود، تمام هستی و انسانیت انسان بیچاره واژگون خواهد گشت و چیزی باقی نمیماند كه انسان بدان دل خوش كند.
خداوند برای مبارزه با این گونه بیماریهای خطرناك و خطرساز، راههای مبارزه منطقی را باز گذاشت، تا انسان بتواند با دشمنان بیرون و درون، به طور دائم به مبارزه بپردازد.
عبادت یعنی هموار كردن این ناهمواریها و دستاندازها. عبادت دارای شیوههای مختلف و دقیق است و شاخههای زیادی را به خود اختصاص داده است. یكی از «شاخههای طوبای» عبادت، سجده است كه در این نوشتار ما از آن به عنوان «فرودگاه الهی» نام بردیم.
تمام ارزشها و آرمانها، باید از راه سجدهگاه گذر كند و مُهر و آرم الهی بر آن حك گردد تا ارزش واقعی آن نمایان شود.
اصل اوّل:
آرایش آرامش در سجدهگاه
1ـ1: فرع اول، معنای سجده
سر بر زمین نهادن، پیشانی بر زمین نهادن، فروتنی نمودن، خاضع شدن، مطیع شدن، شكر كردن.[1] تذلّل، چانه را بر زمین نهادن، به رو بر زمین افتادن.[2]
تمامی این معنای، به وحدت مطلوب و معانی واحد باز میگردد و آن قرار گرفتن بنده بینهایت كوچك در مقابل صاحب و رب بینهایت بزرگ است. سجدهگاه نمایش و تمرین كوچكی نمودن است و تنها جایی كه كوچكی نمودن جایز و حتّی زیبا است، سجدهگاه میباشد و برای همیشه باید در مقابل یكتای بیهمتا، كوچكی نمود و از ناحیه آن كوچكنمایی به عظمتهای زیبا دست یازید.
بر خاك افتادن در صورتی جایز و زیبا است كه برای یكتای بیهمتا باشد. در واقع سجدهگاه منطقه ممنوعهای است كه هیچ بیگانهای نباید در آن حریم قدم نهد و عرض اندام نماید. سجدهگاه همان فرودگاه الهی است كه موحدان واقعی برای دست یافتن به یكسویی و یكتایی، در آنجا بر خاك، خانهنشین گشتهاند و در انتظار نشستهاند تا به افلاك و ملكوت پرواز كنند.
1ـ2: فرع دوم، آرایش شرعی سجده
1. در هر ركعت از نمازهای واجب و مستحب دو سجده واجب است.
2. دو سجده با هم ركن نماز محسوب میگردد. از این روی هرگاه هر دو را عمداً یا از روی فراموشی ترك كند یا به جای دو سجده چهار سجده به جا آورد نماز باطل است.
3. صورت سجده:
در سجده باید هفت موضع بر زمین قرار گیرد:
پیشانی.
كف دستها.
سر دو زانو.
سر دو انگشت بزرگ پا.
4. ذكر سجده:
ذكر سجده واجب است و احتیاط آن است كه حدّاقل سه مرتبه «سُبْحانَ الله» یا یك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّیَ الْاعْلی وَ بِحمدِهِ» بگوید و هرچه بیشتر بگوید بهتر است.
؛ در این حالت آرام بودن بدن لازم است.
5. بعد از سجده اول باید بنشیند تا بدن آرام گیرد و دوباره به سجده رود.
6. بنابر احتیاط واجب جای پیشانی نمازگزار باید از زانوهایش بیش از چهار انگشت بسته، بالاتر و پایینتر نباشد. (حدود هشت سانتیمتر)
7. چیزهایی كه سجده بر آنها صحیح است عبارت از:
ـ تربت سید الشهداء (مُهر)
ـ كلوخ.
ـ سنگ. (انواع سنگها) مانند سنگ مرمر، سنگهای سفید و سیاه، سنگ آهك، سنگ گچ و ...
ـ چوب.
ـ برگ درختان.
ـ علف و كاه.
ـ كاغذ و غیره.
8. سجده كردن برای غیر از خداوند متعال حرام است.
9. سجدههای واجب قرآن:
در چهار سوره از قرآن مجید آیه سجده است؛ عبارتند از:
ـ سوره «الم سجده»، سوره 32، آیه 15.
ـ سوره «حم سجده یا فصلّت»، سوره 41، آیه 38.
ـ سوره «اَلنّجم»، سوره 53، آیه 62.
ـ سوره «علق»، سوره 96، آیه 19.
(هر گاه انسان آیه سجده را بخواند یا گوش كند باید فوراً به سجده رود).
در سجده واجب قرآن، باید پیشانی را بر چیزی بگذارد كه سجده نماز بر آن جایز است (بنابر احتیاط واجب). و ذكر گفتن واجب نمیباشد.
10. سجده سهو:
مواردی كه سجده سهو واجب است:
برای چند چیز بنابر احتیاط واجب باید سجده سهو به جا آورد:
ـ كلام بیجا در نماز.
ـ سلام بیجا.
ـ سجده فراموش شده.
ـ تشهد فراموش شده.
ـ اگر به جای ایستادن سهواً بنشیند، یا به جای نشستن برخیزد.
ـ در شك میان (4 و 5) بعد از سجده دوم واجب است نماز را تمام كند، بعداً دو سجده سهو به جا آورد.
11. دستور سجده سهو:
بعد از نماز (در حال نشسته)، بلافاصله نیّت سجده سهو كند و بعد به سجده رود و گوید:
«بسْمِ اللهَ وَ باللهِ السّلامُ علیكَ ایّها النّبی و رَحمهُ اللهِ و بَرَكاتُهُ» یا «بِسم اللهِ و بِاللهِ اَللّهُم صََلِّ عَلی محمّد و آل محمّد». سپس سر از سجده بر میدارد و مینشیند، دوباره به سجده میرود و همان ذكر را میگوید و بعد از آنكه سر از سجده برداشت تَشهّد میخواند و سلام میدهد.
12. سجده سهو باید رو به قبله و با حالت وضو و طهارت باشد و پیشانی را نیز به چیزی گذارد كه سجده نماز بر آن جایز است.
13. قضای سجده فراموش شده:
هر گاه كسی یك یا چند سجده نماز را فراموش كرد باید قضای آن را بعد از نماز به جا آورد. در قضای سجده فراموش شده تمام شرایط نماز مانند طهارت و قبله و شرطهای دیگر لازم است و باید بلافاصله بعد از نماز انجام دهد.[3]
1ـ3: فرع سوم، آرایش سیرت در سجده
فلسفه و فریاد سجده، استكبارزدایی است. با یك حركت بسیار آرام، باید به انقلابهای معنوی و انفجارهای درونی دست یافت كه دست آورد بزرگ آن، یكتایی در توحید است.
تنها فرودی كه سر از فراز و فوز عظیم بدر میآورد، سجده ساجدان الهی است. اگر سجده را، اوج بندگی بنده بینهایت كوچك، در مقابل بینهایت بزرگ معنا كنیم، به واقعیت و حقیقت نزدیكتریم تا معانی دیگر. در واقع، سجدهگاه، آزمایشگاهی است كه تمام تئوریهای زندگی و دینی، در آن، عینی و كاربردی میشود.
ساجد الهی در حال سجده، «من حقیقی» خویش را «هسته مركز عبادت» میبیند و سپس كل جهان هستی را در عین كثرت، غرق در یكتایی مییابد.
به هر صورت، به فرموده آیت الله بهجت:
نماز به منزله كعبه و تكبیره الاحرام، پشت سر انداختن همه چیز غیر خدا و داخل شدن در حرم الهی است و قیام، به منزله صحبت دو دوست، و ركوع خم شدن عبد در مقابل آقاست، و سجده نهایت خضوع و خاك شدن در مقابل او است، و وقتی كه عبد آخر نماز از پیشگاه مقدس الهی باز میگردد اولین چیزی را كه سوغات میآورد سلام از ناحیه او است.
سجده دو قسمت دارد:
1ـ صورت سجده.
2ـ سیرت سجده.
صورت سجده برای آرایش تن است و سیرت سجده برای آرایش سیرت و آرامش جان.
در دل «سیرت سجده» سیر و سلوك علمی و عملی خوابیده است. سیرت سجده بر خلاف صورت و برون آن، كه آرایش آرامش است، درونی ناآرام دارد كه همان سیر الی الله است و ثمره بزرگ آن، رسیدن به «تطمئن القلوب»، میباشد.
ثمره بزرگ سجده و سیر و سلوك در آن، همان «وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ» میباشد.
«سجده نما و به خدا تقرب جوی»[4]
این است آرامش بزرگ، برای انسانهای بزرگ.
از این رو است كه امام حسین ـ علیه السّلام ـ «نماز خون» به پا میدارد و دین جدّش را كاربردی میكند.
در میان بارش تیر بلا عاشقانه بر سر سجاده شد.[5]
این است آرایش سیرت سجده و آرامش بزرگ.
حضرت علی ـ علیه السّلام ـ در مورد سیرت سجده میفرمایند:
سجده نفسانی (كه روح سجده است)، رها بودن دل از امور فناپذیر و روی آوردن با تمام وجود به امور جاودان و كندن كبر و تعصب بیجا و قطع همه علایق دنیوی و آراسته شدن به اخلاق نبوی است.[6]
1ـ4: فرع چهارم، سجده خلاقیت خداوند
یَا حَبیبَ الْبَاكین. ای محبوب گریهكنندگان.
یَا نَفّاحُ یَا مُرْتاحُ. ای وزاننده نسیم رحمت. ای نشاط بخش.[7]
سوگند به «نماز»، اگر تمام دانشگاههای جهان، به نام «دانشگاه آرامش»، درس آرامش بیاموزند و سوگند به «سجده»، اگر تمام اساتید دنیا، با مدرك فوق دكترای رشته روانشناسی، آن هم در تمام عمر، به انسانها آموزش آرامش بدهند، نمیتوانند به اندازه آرامشی كه در یك سجده واقعی. به دست میآید، ایجاد آرامش بكنند!
سجدهگاه، آرامگاه و دانشگاه بزرگ آرامش است كه تمام ناآرامیها و بیقراریهای روحی، در این «درمانگاه بزرگِ» هو الشّافی، درمان میگردد. سجدهگاه، خانهی كوچكی است كه در آن نسیم رحمت شروع به وزیدن میكند و به دنبال آن آرامش، كه شادی بزرگ زندگی است به دست میآید. اگر روانشناسان میگویند:
«به اندیشههای آرامبخش روی آورید؛ صحنهیی آرامبخش را تصور كنید، نوایی آرامبخش را به خاطر آورید و ببینید چگونه دگرگون میشوید.»[8] این صحنههایی آرام، كجا جای تصور دارد؟ بهترین و زیباترین صحنه آرامش بخش كجا است؟
خداوند با یك خلاقیت بزرگ، این آرامش بزرگ زندگی را، به صورت كاربردی وارد زندگی ساخت و سجده تمرین روزانه و تأمینكننده این آرامش است، زیرا تا انسان از تمام علایق دنیایی دست بر ندارد، آن آرامش بزرگ به دست نمیآید.
[1] . لغتنامه دهخدا، ج 25.
[2] . تفسیر المیزان، ج ، ص .
[3] . برای توضیح بیشتر به رساله علمیه مراجعه كنید. در ضمن این بخش از بحث برگرفته از توضیح المسائل آیت الله مكارم شیرازی است.
[4] . سوره علق: 96 / 19.
[5] . مجله پیوند، شماره 211، ص 33.
[6] . غرر الحكم، ج 2، ص 165، چاپ دانشگاه.
[7] . مفاتیح الجنان، دعای جوشن كبیر.
[8] . پاول ویلسون، همان.
